Sözden anlama
Atasözleri ve anlamları
Bir sözü hatırla, anlamına bak. Atasözlerini alfabetik sırayla incele; her birinin açıklamasına ve ilgili kelimelere kendi sayfasından ulaş.
Yayımlanmış 89 atasözü
A
27 atasözü
Adam hacı mı olur ulaşmakla Mekke'ye, eşek derviş mi olur taş çekmekle tekkeye?
Bir yere gitmek veya bir topluluğun dış görünüşünü edinmek, kişiyi kendiliğinden olgunlaştırmaz. Asıl değerin yapılan işin özünü kavramakta ve ona uygun davranmakta olduğunu anlatır.
Ağaca balta vurmuşlar "sapı bedenimden" demiş
İnsanı en çok inciten zarar, bazen kendi yakınlarının desteğiyle gelir. Balta sapının ağaçtan yapılması, zarar verenin içeriden yardım bulmasını anlatır.
Ağaca çıkan keçinin dala bakan oğlağı olur
Çocuklar büyüklerinin davranışlarını gözleyerek öğrenir. Büyüklerin yaptığı şeyler, küçüklerin neye ilgi duyacağını ve nasıl davranacağını etkiler.
Ağaca dayanma kurur, adama dayanma ölür
Bütün geleceğini tek bir kişinin desteğine bağlama. Bugün güven veren bir dayanak yarın ortadan kalkabileceği için kendi gücünü de geliştirmelisin.
Ağacı kurt, insanı dert yer
Sürekli taşınan üzüntü, insanı zamanla yıpratır. Ağacın içini kemiren kurt, burada kişinin iç dünyasında biriken sıkıntıya benzetilir.
Ağacın kurdu içinde olur
Bir topluluğa veya işe zarar veren etken, onun kendi içinden çıkabilir. Dışarıdaki tehlikeler kadar içeride büyüyen sorunları da fark etmek gerekir.
Ağaç ağaç içinde büyür
İnsan başkalarıyla bir arada öğrenir ve gelişir. Çevresindeki kişilerin desteği, örneği ve birikimi onun yetişmesine katkıda bulunur.
Ağaç düşse de yakınına yaslanır
İnsan zor duruma düştüğünde ilk desteği çoğunlukla yakınlarından bekler. Yakınlık bağlarının özellikle sıkıntılı zamanda önem kazandığı anlatılır.
Ağaç kökünden yıkılır
Bir aileyi, kurumu veya düzeni ayakta tutan temel bozulursa bütünü zarar görür. Kalıcı yıkımın çoğu zaman yüzeydeki aksaklıklardan daha derin bir nedeni vardır.
Ağaç meyvesi olunca başını aşağı salar
Bilgi, başarı ve olgunluk arttıkça insanın alçak gönüllü olması beklenir. Meyvesi ağırlaşan dalın eğilmesi, sahip olduklarıyla övünmeyen kişiye benzetilir.
Ağaç ne kadar uzasa göğe ermez
İnsan ne denli yükselirse yükselsin, bir yerde durur.
Ağaç yaprağıyla gürler
İnsan, ailesi ve çevresindeki insanların desteğiyle daha güçlü olur. Yakınların katkısı, ağacı canlı ve gösterişli kılan yapraklara benzetilir.
Ağaç yaş iken eğilir
Alışkanlıklar ve davranışlar küçük yaşta daha kolay biçimlenir. Bu nedenle eğitimde erken dönemde verilen emek önemlidir.
Ağaç yaşken eğilir
Alışkanlıklar ve davranışlar küçük yaşta daha kolay biçimlenir. Bu nedenle eğitimde erken dönemde verilen emek önemlidir.
Ağaç, meyvesi olunca başını aşağı salar
Bilgi, başarı ve olgunluk arttıkça insanın alçak gönüllü olması beklenir. Meyvesi ağırlaşan dalın eğilmesi, sahip olduklarıyla övünmeyen kişiye benzetilir.
Ağaçtan maşa olmaz
Gerekli becerisi bulunmayan kişiye önemli bir işin emanet edilemeyeceğini anlatır.
Akan su yosun tutmaz
Uğraştığı işlerde çalışmaya devam eden kişiler, bilgilerinden bir şey kaybetmez daha fazla kazanır ve yaptığı işte başarılı olur.
Akarsu çukurunu kendi kazar
Bir iş yapmaya istekli ve bunu yapacak güce sahip kişi, çalışabileceği alanı ve yolu bulur.
Akarsu pislik tutmaz
Çalışıp bir işle uğraşmanın kişiyi kötü düşünce ve davranışlardan uzak tuttuğunu anlatan bir söz.
Ala keçi her vakit püsküllü oğlak doğurmaz
Değerli veya iyi nitelikli bir şeyden her zaman aynı ölçüde iyi sonuç alınmayacağını anlatır.
Alçak yer yiğidi hor gösterir
Yetenekli bir insan, kendini gösterebileceği uygun ortamı bulamazsa olduğundan değersiz sanılabilir. Bir kişiyi değerlendirirken bulunduğu koşulları da hesaba katmak gerekir.
Allah sabırlı kulunu sever
Sabretmeyi dinî bir değer olarak öven bir sözdür. Güçlük karşısında hemen vazgeçmemeyi ve davranışlarında ölçüyü korumayı öğütler.
Allah sevdiğine dert verir
Dertlere sabreden kişinin Tanrı tarafından ödüllendirileceği inancını yansıtan, sıkıntı içindeki kişiye teselli için söylenen bir söz.
Arı söğüdü, akıllı öğüdü sever
İnsanın kendisine yararı olan şeyi benimsemesini anlatır; akıllı kişinin öğüde yönelmesi buna örnek gösterilir.
Arife tarif gerekmez
Kavrayışlı ve deneyimli bir kişi, az bir işaretten ne anlatılmak istendiğini anlayabilir. Böyle birine her ayrıntıyı uzun uzun açıklamaya gerek olmadığını söyler.
Avradı eri saklar, peyniri deri
Her şeyin kendi niteliğine uygun biçimde korunması gerektiğini anlatır. Kadının korunmasını eşine bağlayan benzetme, sözün doğduğu dönemin aile anlayışını yansıtır.
Ayı sevdiği yavrusunu hırpalar
Sert davranmanın bazen sevgiden, ağır iş yüklemenin de güven duymaktan kaynaklandığını ileri süren eski bir söz.
B
5 atasözü
Balta değmedik ağaç olmaz
Hayatta hiç güçlük yaşamamış, hiç incinmemiş insan bulmak zordur. Söz, sıkıntıyla karşılaşmanın yaşamın ortak deneyimlerinden biri olduğunu anlatır.
Bıçağı kestiren kendi suyu, insanı sevdiren kendi huyu
Bir insanı başkalarına sevdiren, davranışlarında görülen karakteridir. Bıçağın işe yararlığını belirleyen niteliği gibi, kişinin huyu da ilişkilerinde belirleyici olur.
Bir ağızdan çıkan bin dile yayılır
Bir kişiden duyulan sözün başkalarına aktarılarak hızla yayılabileceğini anlatır.
Bir uyuz keçi bir sürüyü boklar
Bir kişinin kötü davranışı, içinde bulunduğu topluluğu da olumsuz etkileyebilir. Söz, kötülüğün çevreye yayılmasını kaba bir benzetmeyle anlatır.
Buğday ekmeğin yoksa buğday dilin de mi yok?
Maddi imkânı sınırlı olan insan da karşısındakine nazik davranabilir. İkram edemesen bile güzel sözünü ve güler yüzünü esirgeme anlamında kullanılır.
Ç
2 atasözü
Çiftçiye yağmur, yolcuya kurak; cümlenin muradını verecek Hak
İnsanların dileklerinin birbiriyle çatışabileceğini, hangisinin gerçekleşeceğinin Tanrı’nın takdirine bağlı olduğunu anlatan bir söz.
Çocuk seversen beşikte, koca seversen döşekte
Çocuğa sevgiyi beşikteyken, eşe sevgiyi ise başkalarının yanında değil özel yaşamda göstermeyi öğütleyen eski bir söz.
D
8 atasözü
Deh! denmiş dünyayı, Çüş! diye sen mi durduracaksın?
Dünyada sürüp giden kötülüklerin bir kişinin çabasıyla durdurulamayacağını dile getiren bir söz.
Deliden al uslu haberi
Düşüncelerini süzmeden konuşan biri, başkalarının gizlediği gerçeği ağzından kaçırabilir. Beklenmedik bir kişiden önemli bilgi duyulduğunda kullanılır.
Destursuz bağa gireni sopa ile kovarlar
Başkasının alanına izinsiz giren veya işine izinsiz karışan kişi sert bir tepkiyle karşılaşabilir. Atasözü, izin almadan hareket etmenin sonuçlarını bağ ve bağcı benzetmesiyle anlatır.
Destursuz bağa girilmez
İzin gerektiren bir yere veya işe izinsiz girmenin olumsuz sonuçları olacağını anlatır.
Deveye “inişi mi seversin, yokuşu mu?” demişler; “düz yere kıran mı girdi?” demiş.
Kolay bir seçenek varken iki zahmetli seçenekten birini seçmeye zorlanmaya itirazı anlatır. Sorunun sunduğu seçeneklerin dışına bakmayı hatırlatır.
Dokuz keçe, su geçe; bir deri, soğuk geri
Bir koruyucu malzemenin işe uygunluğu, kaç kat kullanıldığından daha önemli olabilir. Söz, deri giysinin soğuğa karşı koruyuculuğunu öven eski bir gözlemi dile getirir.
Dut kurusu ile yâr sevilmez
Değer verdiğin bir şey için gereken emeği ve özveriyi göze almalısın. Büyük bir beklentiyi çok küçük bir çabayla karşılamaya çalışmanın yetmeyeceğini anlatır.
Düşmanın karınca ise de hor bakma
Zarar verme niyeti taşıyan birini yalnız güçsüz göründüğü için önemsiz sayma. Küçük görülen bir tehlike, hazırlıksız yakalanıldığında ciddi sonuç doğurabilir.
E
2 atasözü
El vergisi, gönül sevgisi
Gönülden yapılan bir yardım veya verilen armağan, insanlar arasında yakınlık oluşturabilir. Kendisine iyilik yapıldığını gören kişinin karşılık olarak sevgi duymasını anlatır.
Etle deri, yemekle diri
İnsan yaşamını sürdürebilmek için beslenmek zorundadır. Söz, bedenin ayakta kalmasını sağlayan temel ihtiyacı kısa ve uyaklı bir anlatımla vurgular.
G
4 atasözü
Gönül kimi severse güzel odur
Sevilen kişinin güzelliği, sevenin bakışında anlam kazanır. Herkesin aynı kişiyi güzel bulması gerekmediğini ve beğeninin kişisel olduğunu anlatır.
Gül dikensiz sefa cefasız olmaz
Güzel bir sonuca ulaşmanın veya rahatlığın tadını çıkarmanın bir zahmeti olabilir. İstenen yararla birlikte gelen güçlükleri de hesaba katmak gerektiğini anlatır.
Gülü seven dikenine katlanır
Sevdiğin kişinin veya istediğin şeyin yalnız güzel yanlarını seçemezsin. Onunla birlikte gelen güçlükleri de kabul etmeye hazır olman gerekir.
Güzeli herkes sever
Güzel bulunan şeyler insanların ilgisini çeker ve beğeni uyandırır. Söz, güzelliğe duyulan ortak yönelişi dile getirir.
H
2 atasözü
Her ağaç kökünden kurur
Bir yapının bozulması, onu besleyen temelde başlayabilir. Ailede veya bir toplulukta görülen dağılmayı anlamak için asıl dayanaklarına bakmak gerekir.
Hile ile iş gören mihnet ile can verir
İşlerini başkalarını aldatarak yürüten kişinin sonunda bu davranışlarının sıkıntısını çekeceğini anlatır.
İ
4 atasözü
İki deliye bir uslu koymuşlar
Anlaşamayan iki kişinin arasını bulacak sağduyulu birinin çıkacağını anlatır.
İnsan beşer, kuldur şaşar
Hiç kimse her zaman kusursuz davranamaz. İnsanların yanılabileceğini kabul etmeyi ve bir hatayı değerlendirirken bunu da hesaba katmayı öğütler.
İşine hor bakan boynuna torba takar
Geçimini sağlayan işi küçümseyip ihmal eden kişi kazancını kaybedebilir. Başkalarının yardımına muhtaç kalmamak için yaptığı işe emek vermesi gerektiği anlatılır.
İt ite buyurur, it de kuyruğuna
Herkes kendisine verilen işi bir başkasına bırakırsa iş yapılmadan kalır. Sorumluluğun sürekli el değiştirmesini eleştirir.
K
15 atasözü
Kaymağı seven mandayı yanında taşır
Bir şeyin yararından sürekli faydalanmak isteyen, onu sağlayan imkânı da korumalıdır. İstenen sonucun bakımını, emeğini ve sorumluluğunu üstlenmek gerektiğini anlatır.
Keçi geberse de kuyruğunu indirmez
Kimi kişiler çok zor durumda kalsalar bile inatlarından veya gururlarından vazgeçmez. Sonuçları ağırlaşsa da aynı tutumu sürdürmelerini eleştirir.
Keçi kurttan kurtulsa gergedan olur
Gelişmeyi sınırlayan engeller ve tehlikeler olmasa büyümenin önü açılır. Keçi ile kurt benzetmesi, bir gücün başka bir güç tarafından sınırlandırılmasını anlatır.
Keçi nereye çıkarsa oğlağı da oraya çıkar
Çocuklar, büyüklerinin yaptıklarını örnek alır. Bir davranışı çocukta görmek istemeyen yetişkinin önce kendi davranışına dikkat etmesi gerekir.
Keçide de sakal var
Dış görünüş, tek başına bilgi veya olgunluk göstergesi değildir. Yaşlı ya da ciddi görünmekle gerçekten bilge olmak arasındaki farkı vurgular.
Keçinin uyuzu, çeşmenin gözünden su içer
Kendinde yeterlik bulunmadığı hâlde her şeyin en iyisini isteyen, ön sırayı kendine hak gören kişi için söylenir. Yersiz kendini beğenmişliği eleştirir.
Keçiye can kaygısı, kasaba et kaygısı
Başkasının büyük zararı karşısında kendi küçük yararını düşünenler için sitem olarak söylenen bir söz.
Keçiye içki içirmişler kurdun evini sormuş
Belli bir olgunluğa erişmemiş kişilerin kendilerini olduğundan büyük görmelerini anlatan bir söz.
Keçiyi yardan uçuran bir tutam ottur
Küçük bir kazanç isteği, insanı büyük bir tehlikeye sürükleyebilir. Elde edilecek yararla göze alınan kayıp arasındaki ölçüsüzlüğe dikkat çeker.
Kedi törpüyü yalar da kanlar çıktıkça oh der
Başkası yarar sağlarken kendisinin zarar görmesine aldırmayan kişiyi eleştiren bir söz.
Kemikle deri, yemekle diri
İnsan yaşamını sürdürebilmek için beslenmek zorundadır. Söz, bedenin ayakta kalmasını sağlayan temel ihtiyacı kısa ve uyaklı bir anlatımla vurgular.
Korkulu rüya görmektense uyanık yatmak hayırlıdır
Sürekli kaygı ve tehlike getiren bir kazançtan vazgeçmek, o kaygıyla yaşamaktan daha iyidir.
Koyunun olmadığı yerde keçiye Abdurrahman Çelebi derler
Daha iyisi bulunmadığında, sınırlı niteliğe sahip biri veya bir şey de çok değerli sayılabilir. Değer biçmenin eldeki seçeneklerden etkilendiğini anlatır.
Körün istediği iki göz, biri ela biri boz
İstediği yardımı gördüğü hâlde bununla yetinmeyip ayrıntılar için yeni taleplerde bulunan kişinin doyumsuzluğunu eleştirir.
Kurt dumanlı havayı sever
Kötü niyetli kişiler, denetimin zayıfladığı karışık ortamlarda daha rahat hareket eder. Belirsizlikten ve kargaşadan çıkar sağlama eğilimini anlatır.
L
1 atasözü
M
2 atasözü
Meyve veren ağaç taşlanır
Toplumda bir konum edinmiş, bilgili, becerikli ve başarılı kişiler kıskanılır, eleştiri ve saldırılara maruz kalır.
Misafir misafiri sevmez, ev sahibi ikisini de
Konuklar ev sahibinin ilgisini paylaşmak istemeyebilir; ev sahibi de artan ağırlama yükünden yorulabilir. Misafirlikte oluşabilen bu gerilimi nükteli biçimde dile getirir.
Ö
1 atasözü
P
1 atasözü
R
1 atasözü
S
7 atasözü
Sabırla koruk helva olur, dut yaprağı atlas
Emek isteyen bir iş zamanla olgunlaşır ve değer kazanır. İlk hâliyle işe yaramaz görünen bir şeyin sabır ve çalışma sayesinde güzel bir sonuca dönüşebileceğini anlatır.
Sev beni, seveyim seni
Sevginin karşılık bulduğunda sürdüğünü anlatan bir söz.
Sev seni seveni, hâk ile yeksan ise; sevme seni sevmeyeni, Mısır'a sultan ise
Sana değer veren kişinin yoksulluğunu küçümseme; sana değer vermeyenin makamına kapılma. Sevgide servet ve unvandan önce karşılıklı yakınlığın önemini anlatır.
Sevenin kuluyum, sevmeyenin sultanı
Kendisine sevgi gösterene yakınlık gösterip sevmeyene yüz vermeme tutumunu anlatır.
Sevip dostuna, boşanıp kocana varma
Bir kadının, töre dışı ilişki yaşadığı kişiyle ya da boşandığı eşiyle evlenmesini uygun görmeyen eski bir söz. İlk durumda güvensizliğin, ikincisinde önceki anlaşmazlıkların evliliği bozacağı düşüncesini yansıtır.
Soğuk; kırk kat keçe, ben ondan geçe; bir kat deri, ben ondan geri demiş
Deri giysinin soğuğu kesmesine ilişkin eski bir gözlem, soğuk konuşturularak anlatılır. Korunmada yalnız kat sayısının değil, kullanılan malzemenin de önemli olduğu vurgulanır.
Sonradan gelenin evi uç, tarlası kıraç olur
Bir paylaşım veya yerleşim tamamlandıktan sonra gelen kişiye daha az elverişli imkânlar kalabilir. Fırsatlara geç yetişmenin dezavantajını anlatır.
T
5 atasözü
Tabak sevdiği deriyi yerden yere çarpar
Birini yetiştirmek isteyen kişi, onun gelişmesi için zorlayıcı bir çalışma yaptırabilir. Deri işçisinin malzemeyi işlemesi üzerinden, emek ve disiplinin her zaman rahat bir süreç olmadığını anlatır.
Talihsiz hacıyı deve üstünde yılan sokar
"Düşündüğünü uygulaması nasip olmayacak kişinin karşısına, hatıra hayale gelmeyen engeller çıkar" anlamında bir söz.
Tarlayı taşlı yerden, kızı kardaşlı yerden
Taşlı tarlanın ürününü ve erkek kardeşleri olan bir aileden eş seçmeyi üstün tutan eski bir söz. İkinci bölüm, erkek kardeşin korumasını ve kızın ev içi hizmete alışmasını değer sayan dönemin aile anlayışını yansıtır.
Teke eti ilaç olur, keçi eti yel olur
Teke etini yararlı, dişi keçi etini ise rahatsızlık verici sayan eski bir beslenme inanışını aktarır. Sözdeki karşılaştırma, tarihî halk anlayışını yansıtır.
Terzi kendi söküğünü dikemez
Başkalarının işini ustalıkla yapan kişi, kendi benzer ihtiyacını erteleyebilir veya çözmekte zorlanabilir. İnsan başkalarına ayırdığı zamanı ve özeni bazen kendisine ayıramaz.
Y
2 atasözü
Yılanın sevmediği ot, deliğinin ağzında biter
Başkalarına kötülük yapmak isteyen kişinin, kendisini rahatsız eden şeylerle karşılaşmasını anlatır.
Yuvarlanan taş yosun tutmaz
Sürekli yer veya iş değiştiren kişi, yerleşip kalıcı bir düzen ve birikim kurmakta zorlanabilir. Bu kullanımda söz, süreklilik eksikliğine dikkat çeker.